Kasteel het Nijenhuis is een van de best bewaard gebleven havezaten in Overijssel. Het heeft een rijke geschiedenis. Wat is het verhaal achter dit bijzondere gebouw?
havezate
Een havezate was een versterkt of aanzienlijk huis op het platteland. Voor adellijke families kon het bezit van zo’n erkende havezate toegang geven tot de Ridderschap. Deze Ridderschap had veel invloed op het bestuur van Overijssel.
De geschiedenis van Het Nijenhuis gaat ver terug. De eerste vermelding is uit 1382. Het oudste deel van het huidige gebouw stamt waarschijnlijk uit de 15e eeuw. Op oude afbeeldingen is zelfs een jaartal te zien: 1438. Mogelijk verwijst dit naar het stichtingsjaar van het huis. Helemaal zeker is dat niet, maar het laat wel zien hoe oud de geschiedenis van deze plek is.
adellijke families
Eeuwenlang woonden er adellijke families op Het Nijenhuis. Onder andere de families Van Ittersum, Bentinck en Von Knobelsdorff waren verbonden aan het huis. Zij speelden een belangrijke rol in Salland en Overijssel.
Een van de bewoners, Robert van Ittersum, koos rond 1580 de kant van de opstand tegen Spanje. Dat was in die tijd een gevaarlijke keuze. Na een verloren veldslag bij Goor zat hij drie jaar gevangen. Later kreeg zijn familie juist veel macht in Overijssel. Een latere Robert van Ittersum werd zelfs drost van Salland. Dat was een van de hoogste bestuursfuncties in de streek.
van strak naar romantisch
Door de eeuwen heen werd Het Nijenhuis meerdere keren verbouwd en uitgebreid. Het gebouw lijkt aan de voorkant rustig en symmetrisch. Maar dat is deels slim gedaan. Bij een verbouwing aan het einde van de 17e eeuw probeerde men de gevel zo netjes mogelijk te maken. Sommige ramen werden half blind gemaakt om verschillen in het gebouw te verbergen. Wie goed kijkt, ziet dus dat Het Nijenhuis uit veel verschillende bouwperioden bestaat.
Vanaf 1687 lieten Robert van Ittersum en Eleonora Sophia Bentinck het huis en het park aanpassen aan de smaak van hun tijd. Het Nijenhuis kreeg toen steeds meer de uitstraling van een statige buitenplaats. Er kwamen rechte lanen, grachten, bouwhuizen bij het voorplein en een lang water achter het huis. Daarmee liet de familie zien dat zij rijk, belangrijk en invloedrijk was.
Rond 1800 veranderde het park opnieuw. Een deel van de strakke tuin werd aangepast in de Engelse landschapsstijl. Dat betekende: minder rechte lijnen en meer slingerpaden, hoogteverschillen en waterpartijen. Het park moest natuurlijker en romantischer aanvoelen. Het werd een plek om te wandelen, te kijken en te dromen.
Aan het einde van de 19e eeuw kreeg Het Nijenhuis nog meer het uiterlijk van een kasteel. In 1896 werden aan de achterzijde, de zuidkant van het huis, twee torens gebouwd: een achthoekige toren en een vierkante toren. Daardoor ging het huis er meer uitzien zoals veel mensen zich nu een kasteel voorstellen. Het gebouw was al eeuwen oud, maar kreeg toen pas echt dat herkenbare kasteelachtige beeld.
een plek voor kunst
In 1934 verkocht de familie Van Pallandt het landgoed. Daarna brak een moeilijke periode aan. Het gebouw raakte in verval. Het had geen duidelijke toekomst meer. Dat veranderde door Dirk Hannema, kunstverzamelaar en voormalig museumdirecteur. Hannema wist het provinciebestuur van Overijssel ervan te overtuigen dat het kasteel gered moest worden.
De provincie Overijssel ging mee in dat plan. Het Nijenhuis werd gerestaureerd. Ook de bouwhuizen werden verbouwd tot museumruimte. Vanaf 1958 woonde Hannema zelf op Kasteel het Nijenhuis. Hij bracht er zijn kunstcollectie onder.
Toch was Het Nijenhuis toen nog geen museum zoals nu. Lange tijd kon je het kasteel vooral op afspraak bezoeken. Pas na een grote verbouwing en herinrichting in 2003 en 2004 veranderde dat. Deze verbouwing gebeurde onder leiding van architect Gunnar Daan. Sinds september 2004 is Kasteel het Nijenhuis volledig toegankelijk voor het publiek.